reżyseria: Juliusz Owidzki
realizacja akustyczna: Stanisława Grotowska
premiera: 15 kwietnia 1967

obsada: Ida Kamińska (Kobieta), Zdzisław Mrożewski (Mężczyzna)

Sędzia cierpliwie bada sekret starej aktorki, której zarzuca morderstwo, choć przypuszczalnie nie zdoła wydobyć z niej przyznania się do winy.

Tor – 1965 – Zofia Posmysz – Wiesław Opałek

Twórczość Zofii Posmysz zajmuje szczególne miejsce w historii Teatru Polskiego Radia. Była więźniarka obozów koncentracyjnych przez całe życie wracała do doświadczeń wojennych, stając się jedną ze współtwórczyń Polskiej Szkoły Słuchowiska. W „Torze” nie interesują jej jednak same wspomnienia okupacji. Trauma obozów koncentracyjnych staje się jedynie punktem wyjścia do opowieści o ludziach zmuszonych do budowania życia od nowa.

Akcja rozgrywa się w pierwszych latach po zakończeniu wojny. Walki jeszcze nie wszędzie wygasły, nowa rzeczywistość dopiero się kształtuje, a bohaterowie próbują odnaleźć swoje miejsce w świecie. Łączy ich praca przy budowie toru kolejowego prowadzącego do Warszawy. Dla każdego z nich tytułowy tor oznacza jednak coś innego. Dla jednych staje się symbolem odradzającego się życia i nadziei na normalność, dla innych oznacza początek zniewolenia, konieczność rozliczenia się z przeszłością albo utratę marzeń o wolności. Budowana linia kolejowa nie tylko łączy miejsca na mapie, ale przede wszystkim zmusza bohaterów do podejmowania życiowych decyzji. Centralną postacią słuchowiska jest Bożena. Podczas okupacji została zdradzona przez własnego męża. To wskutek jego działań ona i ukochany brat trafiają w ręce gestapo. Bożena przeżywa Ravensbrück, jej brat nie ma tyle szczęścia. Po wojnie nie potrafi już zaufać mężczyznom. Nawet w chwilach bliskości zachowuje dystans i zwraca się do rozmówcy oficjalnym „pan”. Przy pracy nad torem zbliża się do Ludwika, byłego więźnia obozu koncentracyjnego. Oboje próbują odnaleźć w sobie zdolność do normalnego życia, choć przeszłość nieustannie przypomina o swojej obecności.

Katarzyna Łaniewska stworzyła w roli Bożeny jedną z najciekawszych kreacji wczesnego okresu swojej kariery. Nie budowała bohaterki wielkimi emocjami ani dramatycznymi wybuchami. Znacznie częściej posługiwała się zawieszeniem głosu, niedopowiedzeniem i pozorną powściągliwością. Słuchacz rozumie jej lęki i decyzje nawet wtedy, gdy nie zgadza się z dokonywanymi przez nią wyborami. Z powodzeniem partneruje jej Zygmunt Listkiewicz. Na drugim planie uwagę zwraca Jerzy Karaszkiewicz jako Sylwek. To postać znacznie bardziej żywiołowa – sympatyczny cwaniak i drobny kombinator marzący o przedostaniu się na Zachód. Dla osiągnięcia tego celu gotów jest wykorzystać nawet zaufanie, jakim obdarzyła go Bożena. Aktor znakomicie balansował pomiędzy urokiem osobistym bohatera a jego egoizmem, dzięki czemu Sylwek nie staje się ani jednoznacznym łobuzem, ani bohaterem pozytywnym.

Nieprzypadkowo słuchowisko przywodzi na myśl późniejszy film Andrzeja Wajdy „Krajobraz po bitwie”. Oba utwory ukazują świat byłych więźniów obozów próbujących odnaleźć się w rzeczywistości pokoju. Pojawiają się podobne doświadczenia, podobne lęki i podobne pytania o możliwość rozpoczęcia życia od nowa. „Tor” pozostaje jednak przede wszystkim kameralnym studium ludzi, których połączyła nie tyle wspólna przeszłość, ile konieczność wspólnego budowania przyszłości.